همکاران: شبنم چهره، فریده درفشی، سمیه گایگانی، زهره دیداری، محمد‌حسن زلفی‌گل

پیشگفتار

در زمان‌های گذشته تفاوت‌های فرهنگی در نقاط مختلف دنیا به حدی بود که عادت‌های رایج در یک منطقه برای اهالی منطقه‌ای دیگر نامفهوم و غریبه بود. اما امروزه به علت توسعه فن‌آوری‌های ارتباطی، تحولات فرهنگی و اجتماعی از جمله گسترش سفر و مراوده بین افراد با فرهنگ‌های مختلف، رشد مبادله کالاهای فرهنگی، گسترش و تعمیق روابط سیاسی و اقتصادی و شاید مهم‌تر از همه توسعه غیرقابل مهار رسانه‌ها و توزیع فراگیر فرآورده‌های رسانه‌ای، احساس تفاوت فرهنگی بین ساکنان مناطق مختلف دنیا کاهش یافته و جریانی از همگونی فرهنگ‌ها و دست کم مفهوم شدن فرهنگ‌های مختلف برای دیگران در جریان است.

رسانه‌های جمعی مانند رادیو، تلویزیون، فرآورده‌های صنعت موسیقی، روزنامه‌ها و مجلات در آن واحد هم فرآورده، هم تجربه، هم عمل، و هم فرآیند هستند. آنها از یکسو بر شرایط اقتصادی و سیاسی تاثیر می‌گذارند و از سوی دیگر تحت تاثیر آنها شکل گرفته‌اند؛ با تحولات علوم تجربی و فن آوری پیوند خورده‌اند، و پرداختن به آنها، مانند تمامی جنبه‌های زندگی بشر، عمیقا مقید به درک و پرداختن به چارچوب‌های فعالیت‌های فرهنگی است.

تا چند دهه پیش رادیو و تلویزیون به عنوان رسانه‌های مدرن و جدید شناخته می‌شدند، اما امروزه با تحولات دیجیتالی و الکترونیکی صورت گرفته در عرصه رسانه‌ای از این رسانه‌ها با عنوان رسانه‌های سنتی یاد می‌شود. توسعه رسانه‌ها و فرآورده‌های رسانه‌ای هم ناشی از تغییرات فرهنگی- اجتماعی و هم باعث آنهاست. هنوز هم در ایران و بسیاری از کشورهای دنیا رسانه‌های سنتی مانند تلویزیون نقش تعیین‌کننده‌ای در حیات اجتماعی ایفا می‌کنند و جزء موثرترین رسانه‌ها به حساب می‌آیند. این رسانه‌ها نقش اساسی در تشکیل زندگی روزمره ایرانی‌‌ها دارند.

در بین رسانه‌ها، تلویزیون عامه‌پسندترین رسانه قرن بیست و یکم است و به عنوان یکی از اصلی‌ترین دستگاه‌های اشاعه دهنده و سازنده فرهنگ عامه به شمار می‌رود. از میان برنامه‌های مختلف تلویزیونی، سریال‌ها به عنوان یکی از محبوب‌ترین برنامه‌های تلویزیونی بینندگان زیادی را به خود جلب کرده و در سال‌های اخیر نیز تعداد آنها به طور قابل توجهی رو به افزایش است.

مک‌دونالد در مورد تاریخچه سریال می‌گوید: "سریال‌ها در رادیو شروع شدند و به خاطر اینکه اغلب توسط شرکت‌های صابون‌سازی حمایت مالی می‌شدند نام سوپ‌اپرا به خود گرفتند. دراین سریال‌های ملودرامتیک، خطوط داستانی دنباله دار بوده و شخصیت‌ها به صورت خوب و شرور برجسته می‌شدند. شنوندگان  روزانه وقت خود را صرف شنیدن این مطلب می‌کردند که در سریال چه چیزی اتفاق می‌افتد و منتظر بودند تا آخر هفته داستان به چه سرانجامی می‌رسد و چه سرنوشتی پیدا می‌کند."[1]

در بسیاری از مواقع سریال ساخته شده در یک کشور، در کشورهای دیگر نیز به نمایش در آمده و مورد توجه قرار می‌گیرد. مانند سریال‌های خارجی که از شبکه‌های تلویزیونی ایرانی پخش شده و در بعضی مواقع استقبال فوق‌العاده‌ای از این سریال‌ها شده است، از این رو سریال‌ها جزئی از زندگی روزمره مدرن ایرانی و جزء جدانشدنی آن و نیز جزیی از فرهنگ مردم‌پسند به شمار می‌آیند و باید در بستر مطالعات فرهنگی مورد بررسی قرار گیرند.

طرح مسأله:

تلویزیون به عنوان یک رسانه موثر در کشور ما به شکل‌های مختلف می‌تواند شاخصی از تحولات جاری و آتی در جامعه به حساب آید. که در این میان قالب‌های مختلف برنامه‌سازی نقش‌ها و جایگاه‌های متفاوتی دارند. سریال‌ها و مجموعه‌های چند قسمتی داستانی از طریق ساختار دراماتیک و جاذبه‌های نمایشی، تماشاگران خود را به دنیایی می‌برند که ممکن است با دنیای واقعی آنها تفاوت زیادی داشته باشد. ساختار داستانی و درگیری عاطفی تماشاگر ایرانی با شخصیت‌های مجموعه‌های نمایشی زمینه تاثیرپذیری او را از این مجموعه‌ها افزایش می‌دهد. با این وجود اینگونه نیست که مخاطبان به طور کامل تحت تاثیر این مجموعه‌ها قرار گیرند. دانشمندان ارتباطات و رسانه نظریه‌هایی مانند "نظریه تسری از بالا به پایین پیام" یا "نظریه گلوله جادویی" را انکار و رد می‌کنند و در عوض به جانب نظریه‌هایی تمایل پیدا کرده‌اند که توجه به رفتار مخاطبان را تفسیرگرایانه تلقی می‌کنند، مخاطبان و استفاده آنها از رسانه‌ها را متنوع و ناهمگن می‌دانند، و متون رسانه‌ای را چند صدایی و نامتعین می‌شناسند.

پخش مجموعه‌‌های ساخته شده در شرق دور از تلویزیون ایران به دوران پس از انقلاب اسلامی برمی‌گردد که از جمله موفقترین این سریال‌ها می‌توان به "سال‌های دور از خانه" اشاره کرد که در بین مردم به نام "اوشین"، نام شخصیت اصلی مجموعه، اشتهار یافت. همچنین مجموعه "جواهری در قصر" که سال گذشته از شبکه دو پخش شد و مورد توجه بسیاری از مردم قرار گرفت.

سریال تاریخی رزمی "افسانه جومانگ" نیز یک سریال کره‌ای بسیار پرطرفدار در سراسر جهان است. این سریال 81 قسمتی در حال حاضر در بسیاری از کشورهای جهان پخش شده و در اکثر آنها جزء محبوب‌ترین سریال‌های پخش‌شده در آن کشور است و در کشور کره نیز هنوز مقام اول را در این مورد داراست. این سریال داستان "جومانگ" موسس امپراطوری گوگوریو در 37 سال قبل از میلاد مسیح است. او پسر ژنرال "هائه موسو" و بانو "یوهوا" بود. پس از قتل ژنرال هائه موسو که گمان می‌رفت به دست سلسله هان به قتل رسیده است، امپراطور "گوم‌وا" سرپرستی جومانگ و مادرش را بر عهده گرفت. "سوه ساه نو" دختر یک بازرگان بود که به جومانگ در تحقق رویایش در جهت بنیانگذاری یک کشور جدید کمک کرد و بعدها همسر دوم او شد. این سریال ابتدا در 60 قسمت توسط شبکهMBC کره تهیه شده بود که به دلیل استقبال زیاد این شبکه 21 قسمت دیگر نیز به آن اضافه کرد و این سریال را در 81 قسمت 60 دقیقه‌ای پخش کرد[2].

هم اکنون سریال "افسانه جومانگ" از شبکه سه در حال پخش است که به نظر می‌رسد جزء یکی از سریال‌های پر‌بیننده تلویزیون است. نیز برخی از افراد از طریق خرید CD این سریال را دیده‌اند. با گذری در صفحات اینترنتی شاهد فروش بخش دوم این سریال با نام "امپراطور بادها" و بخش سوم با نام " پادشاه خدایان" هستیم.

با توجه به استقبال مخاطبان از این مجموعه، مسأله این تحقیق ارزیابی میزان تماشای این مجموعه و دلایل تماشاگران در ترجیح این مجموعه است. این مسأله در قالب پرسش‌های زیر پیگیری می‌شود:

سوالات تحقیق:

- میزان استقبال از مجموعه "افسانه جومانگ" چقدر است؟

- نظر مردم درباره این مجموعه چیست؟

- از نظر مردم این مجموعه نسبت به مجموعه‌های ایرانی بهتر است یا نه؟

ضرورت و اهمیت تحقیق:

در سال‌های اخیر شاهد پخش سریال‌های کره‌ای از شبکه‌های مختلف سیما و استقبال مخاطبان از این سریال‌ها هستیم، به عبارتی سریال‌های کره‌ای عزیز شده‌اند. این امر سوال‌های زیادی را در ذهن کارشناسان تلویزیونی و رسانه‌ای ایجاد کرده، از جمله: چرا این سریال‌ها در مدت کوتاهی از پخش با استقبال فراوان مواجه می‌شوند، جرا نمایش آنها موجی رسانه‌ای ایجاد می‌کند و در نهایت این که از پیامدهای پخش چنین سریال‌هایی در داخل کشور، چگونه می‌توان استفاده کرد؟

در سریال‌های تاریخی مانند "جواهری در قصر" و "افسانه جومانگ"، مخاطبان شاهد ساخت و ساز عظیم و پیچیده‌ای نیستند و به جای تلاش برای خلق فضایی کاملا واقعی، توجه سازندگان اثر معطوف به نمایش جنبه‌هایی از داستان است که برای مخاطبان عام جذاب و دوست‌داشتنی است.
پرداختن به داستان‌هایی با محتوای عشق و حماسه، توجه به جنبه‌های مختلف زندگی عادی همچون ساخت شمشیر، خرید جنس، احتکار و...، استفاده از توان طراحان صحنه‌های رزمی و متخصصان جلوه‌های ویژه، توجه به زیبایی تصویر، توجه جدی به مقوله زیبایی‌شناسی تصویری و... برخی از ویژگی‌هایی است که در این سریال‌ها بارها و بارها رخ داده و ناخودآگاه مخاطب را شیفته خود کرده است.

اما در اغلب سریال‌های تاریخی ایرانی بخش مهمی از وقایع و رویدادها در کاخ حکومتی اتفاق می‌افتد، اما در همین کاخ نیز حاکم همیشه شکل ثابتی دارد و همواره با حضور در بخش شاه‌نشین کاخ خود، به صدور دستورها و فرمان‌ها می‌پردازد و هیچ‌گاه او را در اندرونی و خلوت خود نمی‌بینیم. حتی وقتی در ساعت‌های پایانی شب که حاکم قاعدتا باید در کاخ خود در حال استراحت باشد شخصی سراغ او می‌آید و او با لباسی آماده و حتی دستار و سربند و نشسته با مخاطب خود سخن می‌گوید، اما چنین تصویری کمتر در سریال‌هایی مانند "افسانه جومانگ" رخ می‌دهد و پرداختن به زندگی و جزئیات اصل اول کار است.

به گفته بسیاری از منتقدان و کارگردانان در ادبیات کهن و معاصر ایران، داستان‌ها و حکایت‌های بسیار زیادی وجود دارد که می‌تواند مخاطب تلویزیون را جذب کند؛ اما برگرداندن آنها به زبان سینمایی از اهمیت زیادی برخوردار است.

به نظر می‌رسد این روزها دستگاه‌های فرهنگی و پژوهشی ما آنچنان که باید به تحلیل این ماجرا نمی‌پردازند و برخی از آنها نیز در موج نمایش و پخش این سریال گرفتار شده‌اند. آیا می‌توان امیدوار بود دست‌اندرکاران این امر در سیما با پژوهشی دقیق در این زمینه راه‌هایی برای الگوبرداری از چنین آثاری پیدا کنند.

کلیات تحقیق:

در این گزارش با به کارگیری نظرسنجی تلفنی و بدست آوردن آمارها، پردازش و تحلیل علمی آنها، سعی شده است تا به نظر پاسخگویان در مورد مجموعه افسانه جومانگ دست یافت. این گزارش حاصل جمع آوری پاسخ 1177نفر از مردم تهران به پرسشنامه تهیه شده توسط واحد نظرسنجی تلفنی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ای موسسه همشهری است. این افراد به صورت تصادفی و بر اساس مراجعه به فهرست شماره تلفن‌ها (از 22000000 الی 88999999) انتخاب شدند. در این گزارش نظر کسانی که تمایل به پاسخگویی به تمام پرسش های تحقیق را داشته اند، منعکس شده است.

اهداف تحقیق:

هدف از انجام این پژوهش دستیابی به نظر شهروندان تهرانی در مورد سریال "افسانه جومانگ" است.

روش تحقیق و گردآوری اطلاعات:

در این پژوهش پیمایشی،  با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی نظرات عامه مردم به صورت تلفنی (نظرسنجی تلفنی) گردآوری شده است .عددهای داخل جدول گرد شده است.

جامعه نمونه:

در این تحقیق نمونه آماری شامل 1177 نفر از مردم تهران است. از این تعداد 37 درصد مرد و 63 درصد زن هستند.

زمان اجرای نظرسنجی:

این نظرسنجی از تاریخ 2 تا 5 خرداد ماه 1388 توسط گروه نظرسنجی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ای روزنامه همشهری انجام شده است. 

پرسش‌نامه نظرسنجی

1-   جنس ؟

2-   سن ؟

3- تحصیلات ؟

4- تا به حال سریال افسانه جومانگ رو تماشا کرده‌ای؟

5- چرا ندیده‌ای؟

6-   از تلویزیون دیده‌ای یا سی دی آن را تماشا کرده‌ای؟

7- تا چه حد از این سریال خوشتان آمده؟

8- مهم‌ترین علتی که باعث شده این سریال را دنبال کنید چیست؟

9- این سریال در کل مشکلی هم دارد؟

10- چه مشکلی؟

11- اگر بخواهید این سریال را با سریال‌های ایرانی مقایسه کنید، کدام بهتر است؟

12- چرا سریال افسانه جومانگ بهتر است؟

13- چرا سریال ایرانی بهتر است؟

چکیده:

طرح نظرسنجی حاضر، ‌به منظور دست یافتن به نظر پاسخگویان درباره سریال افسانه جومانگ به اجرا درآمده است. یافته‌های این طرح به قرار زیر است:

- 63 درصد از پاسخگویان زن و 37 درصد مرد هستند.

- 34 درصد پاسخگویان در گروه سنی 30-21 سال قرار دارند.

- 40 درصد از پاسخگویان دارای مدرک تحصیلی دیپلم هستند.

- 47 درصد از پاسخگویان اصلا مجموعه افسانه جومانگ را ندیده‌اند و 37 درصد تمام قسمت‌های این سریال را تا کنون تماشا کرده‌اند.

- 44 درصد از پاسخگویانی که اصلا سریال افسانه جومانگ را ندیده‌اند دلیل این امر را نداشتن وقت و 44 درصد نیز عدم علاقه به سریال‌های کره‌ای بیان کرده‌اند.

- از میان پاسخگویانی که مجموعه افسانه جومانگ را تماشا می‌کنند، اکثریت از طریق تلویزیون این سریال را دنبال می‌کنند.

- 53 درصد از پاسخگویانی که سریال افسانه جومانگ را تماشا می‌کنند به میزان بسیار زیاد به این مجموعه علاقه دارند.

- 28 درصد از بینندگان مجموعه افسانه جومانگ، داستان وفیلمنامه خوب آن را دلیل اصلی دیدن این سریال بیان کردند.

- به اعتقاد 74 درصد از بینندگان سریال افسانه جومانگ، این سریال هیچ مشکلی ندارد.

- از بین پاسخگویانی که معتقدند سریال افسانه جومانگ دارای مشکل است، 35 درصد وجود اغراق را مهم‌ترین مشکل این سریال می‌دانند.

- 50 درصد از تماشاگران سریال افسانه جومانگ، معتقدند این سریال نسبت به سریال‌های ایرانی بهتر است.

- آن دسته از پاسخگویانی که سریال افسانه جومانگ را بهتر از سریال‌های ایرانی می‌دانند، دلیل این امر را جذابیت بیشتر "افسانه جومانگ" بیان کردند.

- 61 درصد از پاسخگویانی که سریال ایرانی را بهتر از سریال افسانه جومانگ می‌دانند، نزدیک بودن سریال‌های ایرانی به فرهنگ را دلیل این امر می‌دانند.

توصیف یافته‌ها

جنس پاسخگویان

بر اساس جدول شماره 1، از میان 1177 نفر پاسخگو، 63 درصد زن و 37 درصد مرد هستند.

جدول شماره 1- توزیع پاسخگویان بر اساس جنس

 نمودار شماره 1-  پراکندگی پاسخگویان بر اساس جنس

 
سن پاسخگویان

جدول شماره 2،  نشان دهنده توزیع جامعه آماری این تحقیق است. همان طور که مشاهده می‌شود بزرگ‌ترین گروه سنی در 1177 نفر پاسخگوی این تحقیق را گروه سنی 21 تا 30 سال (34 درصد) و کوچک‌ترین گروه سنی را  71 سال به بالا ( 3 درصد ) تشکیل می‌دهند.

جدول شماره 2- توزیع پاسخگویان بر اساس سن

نمودار شماره 2- پراکندگی پاسخگویان بر اساس سن