مقدمه

فعالیت‏های تحصیلی طلاب و دانشجویان در مقطع تحصیلات تکمیلی و سطوح عالیه، در حوزه و دانشگاه به دو قسم آموزشی و فرا آموزشی تقسیم می‏شود. فعالیت‏های آموزشی، به فراگیری داده‏های علمی، و رشد ذهنی دانشجویان می‏انجامد و فعالیت‏های فراآموزشی که از دو راه مطالعه (Study) و پژوهش (Research) صورت می‏پذیرد، منجر به آفرینش اندیشه نو و نظریه جدید می‏گردد. البته فعالیت فراآموزشی، برای رسیدن به هدف مطلوب، باید از نظم و دقت و جدّیت لازم برخوردار باشد. بدین‏سان، تحصیلات تکمیلی، دارای دو مرحله آموزشی و پژوهشی است که مرحله پژوهشی پس از اتمام موفقیت‏آمیز مرحله آموزشی، آغاز می‏شود.

فعالیت‏های دانشجویان و طلاب، در مرحله پژوهشی، جست‏وجویی نظام یافته است؛ بدین رو، باید از منطق و روشی تبعیت نماید که اصطلاحا از آن، به روش تحقیق یاد می‏کنند و بخش مهمی از ارزش و اعتبار هر پژوهش، در گرو رعایت همین منطق است. فعالیت‏های پژوهشی در مرحله پژوهش، باید زیر نظر استاد راهنما- که از دانش و تجربه کافی در موضوع پژوهش برخوردار است- و استاد یا اساتید مشاور به‏انجام برسد تا دانشجو و طلبه در کنار فراگیری و رعایت منطق پژوهش، با عرضه مداوم فعالیت پژوهشی خود به استاد راهنما و مشاور، گام به گام به اثبات فرضیه و ارائه نظریه، نزدیک شود.

فرایند پژوهش یک جست‏وجوی نظام یافته است؛ از این رو رعایت قواعد و دستورهای منطق پژوهش، ضروری است. برای نمونه، این گزاره: «چکیده پایان‏نامه، باید فشرده مطالب، و اندیشه‏های نویی که در پایان‏نامه طرح شده است را در پنجاه الی سیصد کلمه باز تاباند و دارای ویژگی‏های روانی، گویایی، و جامعیت باشد» و همچنین، این قاعده: «رعایت تعادل کمی و ترتیب منطقی میان بخش‏ها، ضروری است» و نیز این گزاره: «مستند سازی متن، ضروری است» هر کدام، قاعده‏ای شکلی‏اند که رعایت آنها و ده‏ها قاعده دیگر بر هر پژوهشگر، ضروری است.

استاد راهنما، علاوه بر راهنمایی ماهوی، هدایت شکلی فعالیت پژوهشی طلبه و دانشجو را نیز به‏عهده دارد. بنابراین، باید رعایت این قواعد را نیز بر پژوهشگر، گوشزد کند و تنها بعد از احراز رعایت آن، امکان دفاع از پایان‏نامه را گواهی نماید. داوران نیز باید به ارزیابی شکلی، مانند ارزیابی ماهوی اهمیت بدهند. همچنان‏که طلاب و دانشجویان نیز باید خود را علاوه بر دفاع ماهوی از استدلال‏ها و نتایج آن، به دفاع از روش و شکل فعالیت پژوهشی خود، ملزم بدانند. در این نوشتار، سعی شده است مهم‏ترین قواعد شکلی تنظیم پایان‏نامه، به اختصار و اجمال، بیان شود.

اشاره:

برای شناخت کامل و دقیق پایان‏نامه (Thesis)، باید جنبه‏های مادی (فیزیکی) و محتوایی آن را با دیدی جامع، بررسید.

پایان‏نامه که ارائه آن، در مرحله پژوهشی، برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی ضروری است، گزارش جامع پژوهشی است که دانشجو با راهنمایی استاد خود، به انجام می‏رساند و موضوع آن را تحصیلات تکمیلی یک مرکز عالی آموزشی و پژوهشی تصویب می‏کند. این گزارش، باید اولاً روشمند و مستدل باشد؛ ثانیا نظریه‏ای در باره عنوان و موضوع مورد بحث، ارائه دهد، ثالثا از انسجام جامع در قالب یک نظم منطقی برخوردار باشد.

اجزاء پایان‏نامه:

1. جلد (Cover):

جلد، نخستین جزء پایان‏نامه است که در اولین نگاه، به چشم خواننده می‏آید و تصویری اجمالی و کلی از محتوای پایان‏نامه را باز می‏نماید.

بدین جهت، درج مشخصات کلی پایان‏نامه در جلد ضروری است. این مشخصات عبارت است از. آرم مرکز عالی آموزشی و پژوهشی، مقطع تحصیلی (دکتری ـ کارشناسی ارشد)، رشته تحصیلی، عنوان، نام استاد راهنما، نام استاد یا استادان مشاور، نام دانشجو (پدید آورنده)، سال تحصیلی، شماره جلد.

بر روی عطف (آن بخش از پایان‏نامه که دو جلد را بهم پیوند می‏دهد) نیز معمولاً اطلاعات کوتاهی مانند عنوان و پدید آورنده درج می‏گردد.

2. صفحه گشایش (Openinq Page)

صفحه گشایش، صفحه‏ای است که در آن، پدید آورنده، با اقتباس از گشایش کتاب الهی، دستاورد خویش را با نام خداوند بزرگ: «بسم اللّه‏ الرحمن الرحیم» می‏آغازد.

3. صفحه عنوان (Title Page)

صفحه عنوان، صفحه‏ای است که در آن، اطلاعاتی مانند: آرم مرکز عالی آموزشی و پژوهشی، نام دانشکده، مقطع تحصیلی (دکتری، کارشناسی ارشد)، رشته تحصیلی، عنوان، نام استاد راهنما، نام استاد یا استادان مشاور، نام دانشجو (پدید آورنده)، سال تحصیلی، شماره جلد،(در صورتی که پایان‏نامه بیش از یک جلد باشد) درج می‏گردد. مطالب صفحه عنوان، باید دقیقا مطابق ترتیب مندرج در روی جلد باشد.

4.صفحه سپاسگزاری (Agck Nowledgments Page)

این صفحه غالبا بعد از صفحه عنوان قرار می‏گیرد و متضمن سپاسگزاری و قدردانی پدید آورنده، از کسانی است که به نحوی؛ او رادر مراحل مختلف تحصیلی به ویژه در تهیه و تدوین پایان‏نامه یا رساله یاری رسانده‏اند.

5. صفحه اهدا(Dedicalion Page)

این صفحه که غالبا بعد از صفحه سپاسگزاری قرار می‏گیرد، دربردارنده عبارتی است که پدیدآورنده، از طریق آن، اثر و حاصل تلاش خویش را به افرادی که به نحوی حقی بر او دارند، تقدیم می‏کند؛ مانند اولیای بزرگ الهی، استادان، والدین، فرزندان، دوستان و...

6. فهرست مندرجات یا مطالب (Table Of Contents)

فهرست مندرجات یا فهرست مطالب، معمولاً قبل از دیباچه یا مقدمه (Introduction) می‏آید و در بردارنده رئوس مطالب و مباحث پایان نامه است. رئوس مطالب و مباحث، باید دقیقا منطبق با ترتیب عناوین مندرج در متن باشد؛ زیرا فهرست مندرجات، راهنمای محتوای پایان نامه و مدخل ورود به متن و محتوای آن به شمارمی‏آید. فهرست مندرجات یا مطالب، شامل عناوینی چون: چکیده پایان‏نامه یا رساله، مقدمه، بخش‏ها، عنوان بخش‏ها، فصل‏ها و عنوان آنها، و عنوان‏های محتویات فصل، که به صورت گفتارها یا شماره گذاری (... و 3 و 2 و 1) نوشته می‏شود. برابر عنوان هربخش، شماره صفحه آغاز، یا محدوده صفحات آن بخش درج می‏گردد. چنانچه زیر فهرست بخش‏ها، یا به تعبیر دیگر، سرفصل‏ها، از یکدیگر فاصله زیادی داشته باشند، بایسته است شماره صفحات تمامی عنوان‏های فرعی بخش، اعم از فصل‏ها و گفتارها، با رعایت فاصله معقول ذکر گردد.

در فهرست، علاوه بر مطالب بالا بعد از آخرین فصل، عنوان‏های نتیجه‏گیری و پیشنهادها با ذکر شماره (... و 3 و 2 و 1) آورده می‏شود. در نهایت، پیوست‏ها اعم از فهرست پایانی و نمایه‏ها، فهرست منابع و مآخذ، فهرست لغات و اصطلاحات یا واژه‏نامه، فهرست موضوعی یا نمایه موضوعی، فهرست اسامی یا اعلام، با ذکر صفحه نوشته می‏شود.

در نگارش پایان نامه و رساله به صفحاتی نظیر صفحه عنوان، صفحه سپاسگزاری، فهرست مندرجات یا مطالب، صفحات فرعی گفته می‏شود. و شماره آنها با حروف ابجد (الف، ب، ج و...) مشخص می‏گردد؛ ولی بقیه صفحات که محتوا و متن پایان‏نامه را شکل می‏دهند، صفحات اصلی نامیده می‏شوند و با اعداد (... و 3 و 2 و 1) شماره گذاری می‏شوند.

نمونه فهرست مطالب(1):

عنوان صفحه

گشایش الف

عنوان ب

سپاسگزاریج

اهداد

چکیدهد

فهرست مندرجاته

مقدمهو

بخش اول: مفهوم و قلمرو مسئولیت 1

فصل اول: مفهوم مسئولیت مدنی 10

گفتار نخست: تعریف مسئولیت مدنی

گفتار دوم: مسئولیت مدنی و اخلاقی

فصل دوم: قلمرو مسئولیت مدنی20

گفتار نخست: تمییز مسئولیت قراردادی و قهری

گفتار دوم: وحدت یا تعدد مسئولیت قراردادی

بخش دوم: مبانی و منابع مسئولیت

فصل اول: مبانی و منابع مسئولیت در فقه70

گفتار نخست: قاعده لاضرر

گفتار دوم: قاعده اتلاف

گفتار سوم: قاعده سببیت

گفتار چهارم: ضمان ید

گفتار پنجم: ضمان غرور

فصل دوم: مبانی مسئولیت از لحاظ نظری120

گفتار نخست: نظریه تقصیر

گفتار دوم: نظریه ایجاد خطر

گفتار سوم: نظریه مختلط

گفتار چهار: نظریه تضمین حق

پیوست‏ها 1350

مآخذ365

«نمونه فهرست مندرجات (2):

عنوان صفحه

صفحه گشایش الف

عنوان ب

سپاسگزاری ج

اهداد

چکیدهه

فهرست مندرجات و

پیشگفتارز

بخش اول: مقدمه 1

فصل اول: دامنه و هدف 10

فصل دوم: تعاریف15

فصل سوم :روش‏ها و مسائل 35

فصل چهارم: تاریخچه مسئله60

....................................................................................................................................

پیوست‏ها 258

مآخذ268

تذکر: حذف بخش و عنوان آن و آوردن فصل و عنوان آن به‏جای بخش نیز امری پذیرفته شده است. بنا بر این، فهرست مطالب می‏تواند شامل سر فصل‏های اصلی و فرعی باشد. که نمونه آن به قرار صفحه بعد است:

7. چکیده(Abstract)

چکیده، خلاصه یا فشرده مطالب، یا انتخاب اطلاعات نو و تازه یک اثر علمی است. چکیده پایان نامه، یافته‏های مهم و کاربردهای دامنه موضوع را در پایان نامه برای خواننده بازگو می‏کند. و به نکات مهم دیگری چون روش به‏کار گرفته شده در پژوهش اشارت دارد. حجم یک چکیده، تابع متن پایان نامه است؛ بااین حال، چکیده علاوه بر رعایت نهایت ایجاز و اختصار (تقریبا پنجاه تا سیصد کلمه) باید روان، رسا و گویا باشد. معمولاً چکیده پایان‏نامه یا رساله به زبان انگلیسی نیزدر آخر آن درج می‏گردد. در نوشتن چکیده، پدیدآورند می‏تواند از دید شخص دیگر، نوشته پژوهشی خود را توصیف کند (چکیده راهنما)، یا از زبان خود پدیدآورنده متن، سخن بگوید (چکیده تمام نما). هم چنین، پدیدآور می‏تواند در بخشی از چکیده، اززبان شخص دیگر و در بخش دیگر، اززبان خود، محتوا و نتایج متن را بازگو نماید(چکیده مختلط).

نمونه چکیده پژوهش:

این پژوهش، ویژگی‏های نرم‏افزاری کتابخانه‏ای در حوزه فراهم‏آوری، سازماندهی و ذخیره‏سازی، ارائه و اشاعه اطلاعات را در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی بررسی کرده،و آن را با نرم‏افزارهای به‏کار گرفته شده در کتابخانه‏های دیگر مقایسه می‏نماید. هدف این پژوهش، شناخت مطلوبیت‏ها در این زمینه و پیشنهاد به‏کارگیری آن در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی می‏باشد.

پژوهشگر پس از بیان سیر تحول نرم‏افزارهای کتابخانه‏ایی که براساس برنامه CDS-ISIS تهیه شده است، به دلیل کاربرد گسترده دو نرم‏افزار کتابخانه‏ای پارس آذرخش و نوسا در سطح کتابخانه‏های کشور قابلیت‏های این دو را با نرم‏افزار کتابخانه آستان قدس رضوی مقایسه می‏کند و هم‏چنین ویژگی‏های مطلوب یک نرم‏افزار خوب کتابخانه‏ای را نیز بررسی می‏نماید.

روش این پژوهش، پیمایشی است که با استفاده از پرسشنامه‏های تکمیل شده توسط استفاده کنندگان نرم‏افزارهای فوق، اطلاعات لازم، گردآوری و ارائه شده است. هم چنین، جهت تکمیل اطلاعات، از روش مورد پژوهی درباره نرم‏افزارهای فوق نیز استفاده شده است. در ادامه، ضمن مقایسه امتیازات اختصاص داده شده به هر یک از این سه نرم‏افزار، نتیجه نهایی مشخص گردیده است. در پایان نیز به دلیل ویژگی‏های مطلوب برنامه جامع کتابخانه پارس آذرخش، به‏کارگیری آن در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی پیشنهاد شده است.

8. مقدمه یا دیباچه (Introduction)

مقدمه آن بخش از پایان نامه یا رساله است که پدیدآور با طرح صورت مسئله تحقیق، انگیزه‏های خود را از برگزیدن آن، برای پژوهش در پایان نامه بیان می‏کند و با مقایسه با پژوهش‏های مشابه، «محدوده» یا قالب پژوهش خود را ارائه می‏دهد، و با تبیین اهداف خود، زمینه‏های ذهنی لازم را در مطالعه کننده، برای ورود به مباحث اصلی متن، فراهم می‏آورد.

او با یادآوری روش تحقیق خود در جمع‏آوری اطلاعات و نتیجه‏گیری از آن، اطمینان لازم را به خواننده می‏بخشد. در برخی از پژوهش‏ها، مقدمه، باعنوان بخش اول آورده می‏شود؛ در این صورت، شایسته است مقدمه جزء نخستین متن به شمار آید. هرگاه حجم بخش مقدماتی، از بخش‏های اصلی دیگر کمتر باشد، می‏توان آنرا با عنوان «مقدمه» ذکر کرد، و اجزای دیگر متن را با آوردن بخش و عنوان آن متمایز ساخت. چنانچه مقدمه به صورت یک بخش مستقل آورده شود، آوردن پیشگفتار -"Preface Foreword"که متضمن انگیزه‏های دانشجو در گزینش موضوع پژوهش و محدودیت‏ها و موانع آن است- بایسته می‏باشد.

9. متن (Text)

متن، قسمت اصلی پایان‏نامه و بیانگر عنوان و محتوای آن است. مباحث متن، باید کاملاً بر اساس نظم معرفی شده در فهرست مطالب آورده شود. صفحات مربوط به متن متناسب با مباحث می‏تواند شامل: عکس، تصویر، جدول و نمودار باشد. در اولین صفحه متن، نام بخش اول و عنوان آن نوشته می‏شود. بخش اول که معمولاً از آن به کلیات تعبیر می‏شود، متضمن مباحث مربوط به مبادی تصوری و پیشینه تاریخی عنوان تحقیق است. از این‏روی، در این بخش، درکنار بیان مسئله تحقیق، از ضرورت، هدف، پیشینه، فرضیه، روش، قلمرو و محدودیت‏های تحقیق بحث می‏شود. هر بخش را می‏توان متناسب با مباحث، به چند فصل و هر فصل را به چند گفتار تقسیم نمود. عناوین مندرج در بخش‏ها، باید کاملاً مربوط به عنوان اصلی پایان‏نامه و در نتیجه عناوین مندرج در فصل‏ها، گفتارها و زیر عنوان‏های گفتارها، باید دقیقا زیر فهرست عنوان‏های اصلی خود باشند. در انتهای هر بخش، نتیجه، یا نتایج، یا پیشنهادها نوشته می‏شود. آوردن نتیجه‏گیری و پیشنهادها به صورت بخش مستقل نیز پذیرفته است. براساس نظم منطقی و مقبول، بعد از متن پایان‏نامه، چکیده پایان‏نامه و سپس فهرست‏ها به‏عنوان متمم متن می‏آید.

10. فهرست منابع و مآخذ(Bibliography References)

فهرست منابع و مآخذ، مانند دیگر فهرست‏ها گرچه جزء بخش اصلی پایان‏نامه (متن) به شمار نمی‏آید، ولی در پایان‏نامه جایگاهی ویژه دارد و بیانگر تعهد پدیدآور، به رعایت اصول اخلاقی و قواعد حقوقی پژوهش است. فهرست منابع، در بردارنده عناوین منابع و مآخذی است که پدیدآور، در تهیه اثر خود از آنها بهره جسته است. ترکیب‏ها و کلمه‏هایی چون فهرست منابع، مآخذ، مصادر، یادداشت‏ها، کتابنامه و کتابشناسی، معرف چنین فهرستی است.

فهرست منابع باید بر اساس حروف الفبا تهیه شود. اگر منابع، زیاد باشند می‏توان آنها را با توجه به ویژگی‏های کتاب شناختی نظیر کتاب‏ها، مقالات و نسخه‏های خطی یا با عنایت به انواع زبان‏ها مثل زبان فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسه، یا به‏اعتبار علوم، مانند فقه، حقوق، و فلسفه متمایز نمود. در هر صورت، منابع مندرج در ذیل هر یک از این ویژگی‏ها باید بر اساس حروف الفبا تنظیم شوند.

فهرست منابع یک پایان‏نامه در موضوع حقوق تعهدات، با عنایت به انواع زبان‏ها می‏تواند به‏قرار زیر باشد.

نمونه کتابنامه:

1. به زبان فارسی

ـ امامی، سید حسن، حقوق مدنی، ج 1 و 2، تهران، چاپ هفتم، 1368.

ـ جعفری لنگرودی، محمد جعفر، حقوق تعهدات، ج 1، تهران 1355.

ـ صفائی، سید حسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ج 2، تعهدات و قراردادها، تهران، 1351.

2.به زبان عربی

ـ حکیم، عبدالمجید، الموجز فی شرح القانون المدنی، چاپ دوم، بغداد، 1967.

ـ رستم باز لبنانی «سلیم»، شرح المجله، چاپ سوم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.

سهنوری، عبدالرزاق احمد،الوسیط فی شرح القانون المدنی، ج 1 و 2 نظریة الالتزام بوجه عام، قاهره، 1952، افست در بیروت، دار احیاء التراث العربی.

3. به زبان انگلیسی

Anson. - Law of Co ntract, 24 thed. by A.G. Guest. Oxford 1975.

Blak (Henry) . Law Dictionary, 4 thed. West Publishing co. 1968.

Calamari and perillo. - The Law of Contracts. 2th ed. West Publisning co. 1972. Cheshire and Fifoot. - The Law of Contract, 8thed . by. M. P. Furmston, London, 1972.

Dawson and Harvy. - Contracts and Contract remedies, Cases and Materials, University Casebook Series, second ed. the Foundation Press, Inc. 1969.

Fuller and Eisenberg. Basic Contract 3th ed. American Casebook Series, west Publishing Co. 1972.

11. فهرست لغات و اصطلاحات یا واژه نامه (Glossary)

در این فهرست، لیست کلمات و اصطلاحات تخصصی استعمال شده در متن پایان نامه، و معادل‏های آنها به صورت الفبایی آورده می‏شود. معمولاً واژه نامه از زبانی دیگر به فارسی یا به‏عکس، تهیه می‏گردد.

لازم به‏یادآوری است که اصطلاحاتی در واژه نامه آورده می‏شود که به‏صورت پانویس در ذیل صفحه یا صفحات متن به‏کار رفته باشد و معادل سازی باید متناسب با معنای بکار گرفته شده در متن انجام پذیرد.

نمونه واژه نامه انگلیسی به فارسی:

چکیدهAbstract

صفحه سپاسگزاری Acknowledgments Page

فهرست منابع و مآخذBibliography References

جلدCover

صفحه اهداDedication Page

پانویسFootnote

فهرست لغات و اصطلاحات واژه‏نامهGlossary

مقدمه یا دیباچهIntroduction

صفحه گشایشOpening page

پیشگفتارPreface, Foreword

فهرست اعلام یا نمایه نامهاPropername Index or Name Index

عطف یا شیرازهSpinc

فهرست راهنما یا نمایه موضوعیSubgect Indext

فهرست مندرجات یا مطالبTable of contents

فهرست تصویرها، جداول، نقشه‏هاTable of illust0rations, maps and tables

متنText

صفحه عنوانTitle Page

نمونه واژه نامه فارسی به انگلیسی:

پانویس Footnote

پیشگفتارPreface, Foreword

جلدCover

چکیدهAbstract

صفحه اهداDedication Page

صفحه سپاسگزاریAcknowledgments Page

صفحه عنوانTitle Page

صفحه گشایشOpening page

عطف یا شیرازهSpinc

فهرست اعلام یا نمایه نام‏هاPropername Index or Name Index Spinc

فهرست تصویرها، جداول، نقشه‏هاTable of illust0rations, maps and tables

فهرست راهنما یا نمایه موضوعی Subgect Indext

فهرست لغات و اصطلاحات واژه نامه Glossary

فهرست منابع و مآخدBibliography References

فهرست مندرجات یا مطالب Table of contents

متنText

مقدمه یا دیباچه Introduction

12. فهرست راهنما یا نمایه موضوعی (Subject Index)

به فهرست الفبایی مطالب مهمی که در متن پایان نامه در باره آنها سخن گفته شده است، نمایه اطلاق می‏گردد. در نمایه باید در برابر هر شناسه یا کلید واژه، شماره صفحه یا صفحات مربوط به آن، آورده شود. نمایه، خواننده پایان‏نامه را قادر می‏سازد تا به آسانی و در کمترین زمان ممکن، به مطالب جزئی متن، دست پیدا کند.

نمونه فهرست راهنما:

13.فهرست اعلام یا نمایه نام‏ها (Proper name Index or Name Index)

فهرست اعلام، فهرست الفبایی نام‏های خاص است که در متن پایان‏نامه ذکر شده‏اند. این نام‏ها ممکن است نام افراد، اماکن و قبایل یا حتی اشیاء باشد. شماره‏های مقابل اسامی در فهرست اعلام، خواننده را به صفحه یا صفحات مورد نظر در متن ارجاع می‏دهد.

نمونه فهرست اعلام

14. فهرست تصویرها، جدول‏ها، نقشه‏ها(Table of Illustrations, maps and tables)

در پایان برخی پایان‏نامه‏ها، فهرست‏هایی از عکس‏ها، تصویرها، جدول‏ها و نقشه‏های مندرج در متن تهیه می‏شود تا خواننده بتواند به سرعت به آنها دست پیدا کند. این فهرست در صورتی تهیه می‏شود که تعداد آنها نسبتا زیاد باشد. این فهرست‏ها باید پس از آنکه زیر فهرستی واحد با عنوان اصلی فهرست تصاویر آورده شدند، با سرفصل‏های فرعی، چون: عکس‏ها، و نقشه‏ها از هم جدا کرد.

نمونه فهرست تصاویر

عنوان صفحه

1 . نخستین دستگاه رایانه 85

2 . نمونه‏هایی از رایانه‏های نسل 2 87

3 . نمونه‏ای از رایانه نسل 3 88

4 . نمونه‏ای از رایانه نسل 4 89

5 . نمونه‏ای از رایانه نسل 5 90

همچنین می‏توان با توجه به نوع تصویر، برای هر یک از آنها فهرست مستقل تهیه نمود.

نمونه فهرست جدول‏ها

عنوان صفحه

1. تعداد و تیراژ روزنامه‏های کشور120

2. آمار مربوط به چاپخانه‏های بزرگ کشور123

3. مصرف کل و مصرف سرانه کاغذ125

15. پانویسFootnot))

پانویس، یکی از مهم‏ترین روش‏های مستندسازی پژوهش است و اعتبار هر پایان‏نامه یا رساله یا هر تحقیقی دیگر، منوط به آن است. از این روی، باید پانویس را از ضروریات هر پایان‏نامه به شمار آورد. پانویس، ارجاع یا اظهار نظر پدیدآورنده متن در حاشیه آن است که معمولاً در پایان‏نامه‏ها در پایین صفحات درج می‏شود؛ با این حال، آوردن پانویس در انتهای بخش ها نیز پذیرفته است. شماره هر پانویس در متن و پایین صفحه یا پایان هر بخش نوشته می‏شود.

پانویس‏ها را با اعتبار اطلاعاتی که ارائه می‏دهند، یا نقشی که ایفاء می‏کنند به 3 دسته توضیحی، ارجاعی و مختلط تقسیم‏بندی نموده‏اند.

الف) پانویس توضیحی:

پانویس توضیحی در حقیقت، معادل اصطلاحاتی به زبان یا زبان‏های دیگر، یا شرح یک اصطلاح پیچیده، یا توضیح یک پدیده، یا نقد نویسنده بر یک مطلب است.

ب) پانویس ارجاعی:

پانویس ارجاعی، در بر دارنده اطلاعات کامل کتاب شناختی منابع و مآخذی است که پدیدآورنده، متن را با مراجعه به آنها نوشته است. اطلاعات کامل کتابشناختی به ترتیب، عبارت است از:

1.نام و نام خانوادگی پدیدآورنده یا پدیدآورنده‏ها؛

2.عنوان کتاب؛

3.نام مترجم، مصحِّح، گردآورنده با آوردن کلماتی چون: ترجمه، گردآوری، با تصحیح، به کوشش، به اهتمام؛

4. محل نشر؛

5. نام اصلی ناشر؛

6.تاریخ نشر؛

7.نوبت چاپ؛

8.شماره جلد؛

9.شماره صفحه.

مثال: کارل ریموند پوپر، منطق اکتشاف علمی، ترجمه احمد آرام، تهران، سروش، 1370، چاپ اول، ص 50.

در صورتی که منابع استفاده شده، یک نشریه علمی و پژوهشی باشد، اطلاعات پانویس ارجاعی عبارت است از:

1. نام و نام خانوادگی پدیدآورنده یا پدیدآورنده‏ها؛

2.عنوان مقاله؛

3. نام مترجم؛

4. نام نشریه؛

5. شماره دوره یا سال؛

6. تاریخ دوره یا سال یا شماره نشریه؛

7. شماره صفحه؛

مثال:

سید ابولقاسم نقیبی،بیمه از دیدگاه حقوق تعهدات، رهنمون 2 و 3، پاییز و زمستان 1371، ص 139.

پانویس ارجاعی و فهرست مآخذ

پانویس ارجاعی، شباهت زیادی به فهرست مآخذ دارد. اما فرق هایی هم با آن دارد که عبارت است از: ترتیب معکوس نام و نام‏خانوادگی، عدم ذکر شماره صفحه، و نوع نقطه‏گذاری در فهرست مآخذ.

نمونه‏هایی از پانویس و فهرست مآخذ:

الف) کتاب:

1. با یک پدید آورنده:

پانویس:محمد حسین طباطبائی، بدایه الحکمه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی؛1364، ص 160.

فهرست مآخذ:طباطبائی، محمد حسین، بدایه الحکمه، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1364.

2. با دو پدید آورنده:

پانویس:سید حسین صفائی و اسداللّه‏ امامی، حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1369، ص 163.

فهرست مآخذ:صفائی، سید حسین، امامی، اسداللّه‏، حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1369.

3. با بیش از دو پدید آورنده:

پانویس:نادر مردانی، علی حاتمی، محمد جواد بهشتی، و علیرضا حبیب آگهی، آیین دادرسی مدنی، تهران، نشر یلدا، 1372، ص 145.

فهرست مآخذ:مردانی، نادر؛ حاتمی، علی اصغر؛بهشتی، محمد جواد؛و حبیب آگهی، علیرضا. آیین دادرسی مدنی، تهران، نشر....؟، 1372.

4. ترجمه یا اثر:

پانویس: رنه داوید، نظام‏های بزرگ حقوقی معاصر، ترجمه حسین صفائی، محمد آشوری، عزت اللّه‏ عراقی، تهران، مرکز دانشگاهی، 1369، ص 60.

فهرست مآخذ:داوید، رنه، نظام‏های بزرگ حقوقی، ترجمه حسین صفائی، محمد آشوری، عزت اللّه‏ عراقی، تهران، مرکز دانشگاهی، 1369.

5. کتاب چند جلدی با عنوانی عام و عنوان‏هایی خاص هر جلد:

پانویس:ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج 1: مشرق زمین: گاهواره تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365، ص 125.

فهرست مآخذ: دورانت، ویل. تاریخ تمدن، ج 1: مشرق زمین: گاهواره تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365.

ب) مقاله نشریه

پانویس: سید حسین صفائی، محدودیت‏های مربوط به حقوق مالی بیگانگان در قوانین ایران، مجله حقوقی، 11، پاییز 1368، ص 73.

فهرست مآخذ: صفائی، سید حسین، محدودیت‏های مربوط به حقوق مالی بیگانگان در قوانین ایران، مجله حقوقی، 11، پاییز 1368، صص 73 ـ 96.

ج) مقاله دایرة المعارف:

پانویس: علی بهرامیان، ابو مخنف، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 6، ص 213.

فهرست مآخذ:بهرامیان، علی. «ابو مخنف». دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 6، ص 213 ـ 220.

5) پایان نامه

پانویس:فاطمه رحمتی زاویه، تلقی ابن عربی از مسئله ولایت، پایان نامه کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی، مدرسه عالی شهید مطهری، 1370،ص 183.

فهرست مآخذ:رحمتی زاویه، فاطمه، تلقی ابن عربی از مسئله ولایت پایان نامه کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی، مدرسه عالی شهید مطهری، 1370.

ه) مصاحبه

پانویس: گفتگو با حسن حنفی، فلسفه در جهان عرب، کیهان اندیشه، 83 (فروردین، اردیبهشت 1378): ص 20.

فهرست مآخذ: گفتگو با حسن حنفی، فلسفه در جهان عرب، کیهان اندیشه، 83 (فروردین، اردیبهشت 1378)، صص 12ـ 20.

و) نقل در نقل:

پانویس: غلامرضا ورهرام، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند، تهران، معین، 1366، ص 25، نقل از: سوهارفورد جونز، آخرین روزهای لطفعلی‏خان زند، ترجمه هما ناطق، جان گرنی، تهران: امیرکبیر، 1356.

فهرست مآخذ: ورهرام، غلامرضا، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند. تهران، معین، 1366، نقل از: جونز، سرهارفورد، آخرین روزهای لطفعلی‏خان زند، ترجمه هما ناطق، جان گرنی، تهران، امیر کبیر، 1356.

برخی از نویسندگان، به جای مستند سازی در پایین صفحه، مآخذ را در داخل متن ارایه می‏دهند که اصطلاحا به آن ارجاع درون متنی گفته می‏شود. این شیوه از مستند سازی از تکرار مآخذ در کتابنامه جلوگیری می‏نماید. در این روش مشخصاتی چون (نام خانوادگی پدید آورنده، اثر، سال چاپ، شماره صفحه) به ترتیب، در داخل کمانک آورده می‏شود. برای نمونه، نوشته می‏شود( بهمن آقائی، فرهنگ حقوقی، 1378، ص 140).

تذکرات مهم در زمینه پانویسی ارجاعی

1.چنانچه پدیدآورنده بیش از سه نفر باشد، نام نخستین فردی که در صفحه عنوان کتاب یا ابتدای مقاله ذکر شده، درج می‏گردد و پس از گذاشتن ویرگول، عبارت «و دیگران» آورده می‏شود.

2.چنانچه پدیدآورندگان دو یا سه نفر باشند، با «و» یا ویرگول و «و» پشت سر هم آورده می‏شود.

3.چنانچه پدیدآورنده شخص حقوقی باشد، به جای مولف، نام شخصیت حقوقی آورده می‏شود.

4.عنوان، لقب، مرتبه علمی یا رسمی پدیدآورنده نباید در پانویس ذکر گردد.

5.چنانچه در یک پانویس، به بیشتر از یک منبع ارجاع داده شود، باید منابع به دنبال یکدیگر آورده شود و هر منبع با نقطه ویرگول (؛)از منبع دیگر جدا شود.

6.تمامی اطلاعات کتابشناختی باید در همان صفحه‏ای که درج مشخصّات، آغاز شده است به انجام برسد. ( نباید بخشی از اطلاعات کتابشناختی در صفحه دیگر درج شود).

7. چنانچه در پانویسی به دو یا چند اثر از یک نویسنده ارجاع داده شود، از نقطه ویرگول (؛) و واژه «همو» استفاده می‏گردد.

8. چنانچه به منبعی برای بار دوم یا بیشتر ارجاع شود و ارجاع دیگری میان آنها قرار نگیرد، از واژه «همان» و ذکر شماره صفحه استفاده می‏گردد.

9.چنانچه از همان متن و همان صفحه، برای بار دوم یا بیشتر استفاده شود، آوردن واژه «همانجا» کفایت می‏کند.

10.چنانچه نام پدیدآورنده در صفحه عنوان مآخذ، به صورت مستعار آمده باشد، در پانویس نام حقیقی او آورده می‏شود ونام مستعار بعد از آن در داخل قلاب [ ] می‏آید.

11.چنانچه نام پدیدآورنده کتاب، مجهول باشد، پانویسی با عنوان کتاب آغاز می‏گردد.

12.چنانچه نام مستعار پدیدآورنده از نام حقیقی او مشهورتر باشد، ذکر نام حقیقی او لازم نیست.

13.چنانچه یک فرد، هم گردآورنده و هم مترجم باشد، عبارت گردآوری و ترجمه قبل از نام او، آورده می‏شود.

14.چنانچه در کتاب، محل نشر ذکر نشده باشد، عبارت «بی‏جا» در داخل [ ] آورده می‏شود و اگر نام ناشر در صفحه عنوان یا صفحه حقوق مولف ذکر نشده باشد، به جای آن عبارت «بی‏نا» در داخل قلاب [ ] ذکر می‏گردد.

15.چنانچه کتاب بیش از یک ناشر داشته باشد، نام همه آنها ذکر می‏گردد.

16. چنانچه نام ناشر در غیر صفحه عنوان و صفحه حقوق مؤلف بیاید، داخل قلاب [ ]ذکر می‏گردد.

17.چنانچه نام ناشر و پدیدآورنده یکی باشد، با ذکر نام پدیدآورنده نیازی به آوردن عنوان ناشر نیست.

18.چنانچه تاریخ نشر منبع، در صفحه عنوان یا صفحه حقوق مولف ذکر نگردد و از متن کتاب نیز به دست نیاید، عبارت «بی‏تا»در داخل قلاب [ ]نوشته می‏شود، ولی اگر تاریخ نشر از منبع دیگر به دست آید، در داخل قلاب آورد می‏شود.

19. چنانچه کتابی در دست چاپ باشد، در محل تاریخ، عبارت در « زیر چاپ» ذکر می‏گردد.

20.چنانچه ارجاع به یک منبع، بیش از یک صفحه باشد، محدوده صفحات با خط فاصله، بین شماره صفحه نخستین و شماره آخرین صفحه، مشخص می‏گردد: صص 240 ـ 245.

21. چنانچه جلدهای یک کتاب با عناوینی چون جزوه، دفتر، سلسله و مانند آن مشخص شده باشد، همان عناوین، آورده می‏شود (جزوه 5، دفتر هشتم، سلسله 4).

22. در دست نوشته (نسخه خطی) چون صفحات، شماره ندارند، با استفاده از شماره ورق، یا برگ، و کلمات «رو» و «پشت» ارجاع داده می‏شود، مانند: ورق 45 رو، برگ 40 پشت.

23. در منابع ادواری چنانچه سالانه باشند، نام سال (1378) و اگر ششماهه باشد، نام دو فصل (بهار و تابستان 1378) و اگر فصلنامه باشد، نام فصل (بهار 1378) و اگر دو ماهه باشد، نام دو ماه ( مرداد و شهریور 1378) و اگر ماهانه باشد نام ماه (شهریور 1378) نیز آورده می‏شود.

24.در پانویس ارجاعی متون مقدس، نام متن مقدس و نام یا شماره سوره، و کلمه و آیه و شماره آن، یا شماره آن به تنهایی آورده می‏شود. مانند:

قرآن، حمد، 3

قرآن، حمد: 3

قرآن، 1: 3

ج) «پانویس مختلط»

سومین نوع پانویسی است. این نوع پانویسی، همانگونه که از نام آن پیداست، ترکیبی از پانویسی توضیحی و ارجاعی است و معمولاً در موردی آورده می‏شود که توضیح پانویس از منبع دیگر گرفته شده باشد بدین روی، اطلاعات کتابشناختی آن در داخل پرانتز آورده می‏شود.